Yini Izingcezu Zenkulumo
**Yini Izingcezu Zenkulumo: Ukuqonda Nokubaluleka Kwazo Ekuxhumaneni**
yini izingcezu zenkulumo kuyindaba ebalulekile ekufundeni nasekuqondeni ulimi
nokuxhumana kahle. Izingcezu zenkulumo, noma “speech parts” ngesiNgisi, ziyizakhi
eziyisisekelo ezakhiwa inkulumo ngayinye, zenza ukuthi sikwazi ukuveza imicabango,
imizwa, kanye nolwazi ngendlela ecacile nenengqondo. Ukuqonda kahle lezi zingcezu
kubalulekile hhayi kuphela ezifundweni zolimi kodwa nasempilweni yansuku zonke, lapho
ukuxhumana okuhle kudlala indima enkulu.
Yini Izingcezu Zenkulumo?
Izingcezu zenkulumo ziyizingxenye ezahlukene eziyisisekelo zomusho noma inkulumo.
Lezi zingcezu zihlukaniswa ngokwehlukana komsebenzi wazo nokuthi zidlala kanjani
indima ekwakheni umusho ophelele. Ngokwesiko, kunezingcezu eziyisishiyagalombili
eziyisisekelo: isenzo (verb), isibizo (noun), isichasiso (adjective), isabizwana (pronoun),
isandiso (adverb), isandiso sombuzo (interjection), isixhumanisi (conjunction), nesibopho
(preposition).
Izinto Eziyisisekelo Eziyingxenye Yezingcezu Zenkulumo
Ukuze siqonde kahle ukuthi yini izingcezu zenkulumo, ake sibheke izincazelo ezimfishane
zezinto ezahlukene:
Isibizo (Noun): Leli yigama elimele umuntu, indawo, into noma umqondo.
1.
Isibonelo: umfana, ikati, umuzi.
Isenzo (Verb): Leli yigama elichaza isenzo noma isimo. Isibonelo: ukudlala,
2.
ukufunda, ukulala.
Isichasiso (Adjective): Leli yigama elichaza isibizo, lifaka incazelo engaphezulu.
3.
Isibonelo: omuhle, omdala, omncane.
Isabizwana (Pronoun): Leli yigama elithatha indawo yesibizo. Isibonelo: mina,
4.
wena, yena.
Isandiso (Adverb): Leli yigama elichaza isenzo, isichasiso noma esinye isandiso.
5.
Isibonelo: kahle, masisha, kakhulu.
Isixhumanisi (Conjunction): Leli yigama elixhumanisa amazwi, imisho noma
6.
izingxenye zomusho. Isibonelo: futhi, noma, kodwa.
Isibopho (Preposition): Leli yigama elibonisa ubudlelwane phakathi kwamagama.
7.
Isibonelo: ku-, nge-, phansi.
Isandiso Sombuzo (Interjection): Leli yigama elihambisa imizwa noma
8.
ukuphendula ngokushesha. Isibonelo: yebo!, hayi!, phela!
Indima Ebalulekile Yezingcezu Zenkulumo Ekuxhumaneni
Ukuba nolwazi oluqinile ngalezi zingcezu zenkulumo kusiza ekwakheni imisho egcwele
futhi eqondakala kalula. Ngaphandle kokwazi ukuthi yini izingcezu zenkulumo, kungaba
nzima ukuhlanganisa amagama ngendlela efanele ukuze uveze umqondo ngendlela
efanele. Lokhu kubaluleke kakhulu ezifundweni zolimi, ikakhulukazi lapho umuntu efunda
ulimi olusha.
Ukubaluleka Kokwazi Izingcezu Zenkulumo Kubafundi
Abafundi abafunda ulimi lwesiZulu noma olunye ulimi bayazuza kakhulu uma beqonda
izingcezu zenkulumo. Lokhu kubasiza:
Ukubhala imisho eqondile nenengqondo.
1.
Ukuqonda incazelo yemisho eyahlukene.
2.
Ukukhuluma ngokuzethemba nangokucacile.
3.
Ukuqonda izincwadi, izindaba, nezinkulumo ngendlela ejulile.
4.
Ngakho-ke, uma ufunda ulimi, ukubheka izingcezu zenkulumo njengesisekelo kuyindlela
ehlakaniphile yokwakha izisekelo eziqinile zolimi.
Izindlela Zokufunda Nokusebenzisa Izingcezu Zenkulumo
Ukufunda izingcezu zenkulumo akufanele kube yinto eyinkimbinkimbi. Kunezindlela
ezahlukahlukene ongazisebenzisa ukuze uthuthukise ukuqonda kwakho nokusebenzisa
kahle izingcezu zenkulumo ekukhulumeni nasembhalweni.
Ukusebenzisa Izibonelo Ezingokoqobo
Indlela enhle yokufunda ukuthi yini izingcezu zenkulumo ukuthi usebenzise izibonelo
ezivela empilweni yangempela. Ngokwesibonelo, ungathatha umusho olula njengokuthi
“Umfana udlala ibhola.” Lapha, “umfana” uwumfuziselo wesibizo, “udlala” isenzo, kanti
“ibhola” isibizo esichaza into.
Ukuzijwayeza Ukubhala Nemisho
Ukuqeqesha ukubhala imisho ehlukene usebenzisa izingcezu zenkulumo ezahlukene
kuyindlela esebenzayo yokufunda. Ungazama ukubhala imisho elula uqale, bese
uyayandisa imisho yakho ngokungeza izichasiso, izandiso, noma izixhumanisi.
Ukufunda Ngemidlalo Yezingcezu Zenkulumo
Izifundo ezihambisana nemidlalo noma izivivinyo zokuhlanganisa izingcezu zenkulumo
zingasiza kakhulu ekuthuthukiseni ulwazi lwakho. Lokhu kungaba ukudlala imidlalo
yokuhlela amagama noma ukuhlonza izingcezu zenkulumo emishweni eyehlukene.
Ukusetshenziswa Kwezingcezu Zenkulumo Ezimpilweni Zethu
Zansuku Zonke
Yize kungabonakala sengathi izingcezu zenkulumo ziyizinto ezisemazingeni aphansi,
zidlala indima enkulu ekuxhumaneni kwethu kwansuku zonke. Ngaso sonke isikhathi
esikhuluma nabanye, sisebenzisa izingcezu zenkulumo ukuze sidlulise imicabango
nemizwa.
Ukuxhumana Ngokucacile Nengcezu Zenkulumo
Uma siqonda kahle ukuthi yini izingcezu zenkulumo, singakwazi ukwakha imisho ecacile
futhi enengqondo. Lokhu kusiza ekugwemeni ukudideka nasekuqondeni okungafanele
phakathi kwabantu. Ngokwesibonelo, ukusebenzisa isichasiso esifanele kungachaza
kangcono isibizo, ngaleyo ndlela umamukeli womlayezo aqonde kahle incazelo.
Ukuthuthukisa Amakhono Okukhuluma Nezokubhala
Izingcezu zenkulumo zenza kube lula ukuthuthukisa amakhono okukhuluma nokubhala.
Uma wazi ukuthi ungazihlanganisa kanjani kahle izingcezu zenkulumo, ungakwazi
ukubhala izindaba, izinkulumo, noma izincwadi eziphumelelayo. Lokhu kuqonda futhi
kusiza ekuthuthukiseni amakhono okuxoxisana nabanye ngendlela ephumelelayo.
Izibonelo Zokusebenzisa Izingcezu Zenkulumo Ngolimi LwesiZulu
Ukuze siqonde kahle ukuthi yini izingcezu zenkulumo, ake sibheke izibonelo zomusho
nezindlela izingcezu zenkulumo ezisebenza ngazo:
Umfana (isibizo) udlala (isenzo) ibhola (isibizo) kahle (isandiso).
1.
Isikole (isibizo) sikhulu (isichasiso) futhi (isixhumanisi) sinemfundo
2.
(isibizo) enhle (isichasiso).
Yebo! (isandiso sombuzo), ngizokuza (isenzo) kusasa (isandiso).
3.
Lezi zibonelo ziveza ukuthi izingcezu zenkulumo zidlala kanjani indima ebalulekile
ekwakheni umusho ophelele.
Iseluleko Sokufunda Nokusebenzisa Izingcezu Zenkulumo
Uma ufuna ukuthuthukisa ulwazi lwakho ngezingcezu zenkulumo, cabanga ngokwenza
lokhu okulandelayo:
Funda izincwadi noma izindaba ezilula ukuze ubone izingcezu zenkulumo zisebenza
1.
kanjani.
Yenza uhlu lwamagama ahlukene ngokohlobo lwawo (isibizo, isenzo, njll.).
2.
Bhukha izivivinyo zokuhlela amagama ukuze uqonde kahle umsebenzi ngamunye.
3.
Khuluma nabanye futhi uzame ukusebenzisa izingcezu zenkulumo ngendlela
4.
ehlukile ukuze uthuthukise ukudidiyela kwakho.
Lokhu kuzosiza ukwenza ulwazi lwakho lwezingcezu zenkulumo lube yinto ephilayo futhi
esebenzayo.
Yini izingcezu zenkulumo ingumgogodla wokuxhumana okusebenzayo nolimi
oluqondakalayo. Ngokuzijwayeza nokusebenzisa kahle lezi zingcezu, umuntu
angathuthukisa indlela akhuluma ngayo, abhale ngayo, futhi aqonde ulimi ngendlela
ejulile. Ngokuhamba kwesikhathi, lokhu kuzoba isikhali esinamandla ekufinyeleleni
izinjongo zakho zokufunda, zokuxhumana, noma zezobungcweti.
Question
Answer
Yini izingcezu zenkulumo?
Izingcezu zenkulumo ziyizigaba noma izingxenye
ezincane ezakha inkulumo ephelele, njengamazwi,
imishwana, namabinzana asetshenziswa ukukhuluma
ngokucacile nokuhleleka.
Kungani kubalulekile ukuqonda
izingcezu zenkulumo?
Ukuqonda izingcezu zenkulumo kusiza ekwakheni
nasekuqondeni izisho ngendlela efanele, kuthuthukisa
ikhono lokukhuluma nokubhala ngokucacile.
Yiziphi izinhlobo ezingcezu
zenkulumo ezivame kakhulu?
Izinhlobo ezingcezu zenkulumo ezivame kakhulu zifaka
phakathi izabizwana, izenzo, izichasiso, izandiso,
iziphawulo, izibizo, nezandiso.
Ungazihlukanisa kanjani
izingcezu zenkulumo?
Izingcezu zenkulumo zingahlukaniswa ngokwezindima
zazo ezahlukahlukene emshweni, njengokuthi igama,
isenzo, isichasiso, njll.
Ingabe izingcezu zenkulumo
zifana kuzo zonke izilimi?
Yize zonke izilimi zinezingcezu zenkulumo, izinhlobo
nokusetshenziswa kwazo kungahluka ngokwesiko
nolimi ngalunye.
Kuyini isibonelo secezu
lenkulumo?
Isibonelo secezu lenkulumo singaba igama elithi
'umfana' (isbizo) noma igama elithi 'gijima' (isenzo).
Izingcezu zenkulumo
zisetshenziswa kanjani
ekufundiseni ulimi?
Zisetshenziswa ukufundisa abafundi ukuhlela imisho,
ukuqonda izakhi zolimi, nokuthuthukisa amakhono
okukhuluma nokubhala.
Ungazithuthukisa kanjani
ulwazi lwakho ngezingcezu
zenkulumo?
Ungazithuthukisa ngokufunda izincwadi zolimi,
ukwenza izivivinyo zokuhlukanisa izingcezu
zenkulumo, nokuzijwayeza ukubhala nokukhuluma.
**Ukuqonda Kakhulu: Yini Izingcezu Zenkulumo?**
yini izingcezu zenkulumo kuyimibuzo ephakathi kwezifundo zolimi nemibhalo,
ikakhulukazi emkhakheni wokufunda nokufundisa izilimi. Le ngxenye yenkulumo, evame
ukubizwa nangokuthi izingcezu zenhlangano yenkulumo noma izingxenye zenhlangano
yenkulumo, ibaluleke kakhulu ekuqondeni ukuthi izisho ziyakhiwa kanjani, nokuthi
izingcezu ezahlukahlukene zisebenza kanjani ndawonye ukuze zidalwe izisho
ezinengqondo. Ukucwaninga ngokujulile nangokucophelela ukuthi yini izingcezu
zenkulumo kwenza kube lula ukuhlaziya izakhi zolimi, ukufundisa ulimi olusha,
nokuthuthukisa amakhono okukhuluma nokubhala.
Ukuhlaziya Izingcezu Zenkulumo: Umqondo Oyinhloko
Izingcezu zenkulumo ziyizakhi ezimbalwa eziyisisekelo zomusho noma inkulumo
ezihlukene ngokwezinga nokusebenza kwazo. Lezi zingcezu zingahlukaniswa ngezigaba
ezahlukene, njengamagama, izaga, noma izisho ezincane ezisebenza ndawonye ukuze
zidalwe incazelo ephelele. Ngokwesayensi yolimi, izingcezu zenkulumo zibalulekile
ekwakhiweni kolimi ngoba zibonisa indlela ulimi oluhlelwe ngayo futhi zisetshenziswa
ukuhlaziya izakhiwo zenkulumo.
Ukuqonda ukuthi yini izingcezu zenkulumo kuhilela ukubheka izici ezifana nokuthi ziyiziphi
lezi zingxenye, izindima zazo, nokuthi zihlangene kanjani ukuze zakhe umusho
onesizathu. Lokhu kuhlaziya kusiza abafundi, othisha, nochwepheshe bezolimi ukuthi
baqonde ngokujulile ukuthi ulimi lusebenza kanjani empilweni yansuku zonke.
Izici Eziyinhloko Zezingcezu Zenkulumo
Izingcezu zenkulumo zingahlukaniswa ngezigaba eziningana ezisemqoka, ngokuvamile
ngokusekelwe emisebenzini yazo ngaphakathi komusho:
Isakhiwo: Izingcezu zenkulumo zingaba amagama, izisho ezincane, noma izaga
1.
ezisebenza ndawonye.
Umsebenzi: Zenza umsebenzi othile, njengokubeka isenzo, isihloko, isichasiso,
2.
noma isandiso.
Isikhundla: Indawo yazo kumusho ibalulekile ekuqondeni incazelo yomusho.
3.
Ukuvumelana: Izingcezu ezahlukene kumele zivumelane ngokwamagama, isibalo,
4.
noma isenzo ukuze umusho ube nencazelo efanele.
Ukuhlaziya lezi zici kusiza ekuqondeni ukuthi yini izingcezu zenkulumo nokuthi zisebenza
kanjani ngendlela efanele.
Izindima Zezingcezu Zenkulumo Kumqondo Wokufunda Ulimi
Ukufunda ulimi olusha kwenza kube nzima ukuqonda ukuthi yini izingcezu zenkulumo,
ikakhulukazi uma ulimi olufundayo lunezakhiwo ezingajwayelekile noma
eziyinkimbinkimbi. Ngokusebenzisa izingcezu zenkulumo njengesisekelo, abafundi
bangakwazi ukuhlukanisa izisho zibe izingxenye ezincane, okwenza kube lula ukuziqonda
nokuzisebenzisa kahle.
Ukufundisa Ngamanye Amagama
Abafundisi basebenzisa umqondo wezingcezu zenkulumo ukufundisa izilimi ngendlela
ehlelekile. Ngokwesibonelo, ukufundisa izifundo ezihlanganisa izenzo, izibizo, nezichasiso
kubafundi kusiza ekuqondeni izinhlobo zamaqembu amagama, kanye nendlela
azihlangene ngayo ekwakheni imisho enengqondo.
Ukuqhathanisa Izilimi Ezihlukene
Umqondo wezingcezu zenkulumo usiza ochwepheshe bezilimi ekuqhathaniseni izakhiwo
zolimi ezahlukene. Ngokuhlaziya ukuthi yini izingcezu zenkulumo ezisemishweni yolimi
oluthile, kungenzeka ukubona umehluko phakathi kwezilimi, okuyinto ebalulekile
ekuguqulweni kolimi nasekuthuthukiseni izindlela zokufundisa ulimi.
Izibonelo Nezinhlobo Zezingcezu Zenkulumo
Ukuze siqonde kahle ukuthi yini izingcezu zenkulumo, kufanele sibheke izinhlobo
ezahlukene zazo kanye nezibonelo zazo. Lokhu kusiza ukuhlukanisa phakathi kwezinhlobo
ezahlukene futhi kuqondise ekusebenziseni kolimi ngendlela efanele.
Izaga
Izaga yizisho ezincane ezinomqondo ogcwele, ezisebenza njengesigaba esisodwa
somusho. Isibonelo:
"Ngiyahamba" – lapha "ngiya" iyisenzo, "hamba" isenzo esiyinhloko.
1.
"Uthando luyamangalisa" – "uthando" isihloko, "luyamangalisa" isenzo.
2.
Lezi zaga ziwumfanekiso ocacile wokuthi izingcezu zenkulumo zingaba yizigaba
ezihlukene zomusho ezisebenzisana ukuze zakhe umqondo.
Amagama
Amagama ayizinhlobo eziyisisekelo zezingcezu zenkulumo. Zingaba izibizo, izenzo,
izichasiso, noma izandiso. Ngokwesibonelo:
Izibizo: indlu, umuntu, imoto
1.
Izenzo: hamba, dlala, funda
2.
Izichasiso: mkhulu, mnandi, omusha
3.
Izandiso: kahle, ngokushesha, kahle kakhulu
4.
Ukuhlanganisa la magama ngendlela efanele kuhlanganisa izingcezu zenkulumo
eziyisisekelo zomusho.
Ukubaluleka Kokwazi Izingcezu Zenkulumo Emsebenzini
Wokubhala Nokukhuluma
Ukuba nokuqonda okujulile kokuthi yini izingcezu zenkulumo kuyisihluthulelo
ekuthuthukiseni amakhono okukhuluma nokubhala. Lokhu kuqonda kusiza abantu
ekwakheni imisho eqondile, enengqondo, futhi ephumelelayo.
Ukuthuthukisa Ukucaca Kwenkulumo
Uma umuntu eqonda izingcezu zenkulumo, angakwazi ukuhlela kahle amagama nezisho
ukuze incazelo yakhe icace futhi ifike kahle kumamukeli. Lokhu kubaluleke kakhulu
emsebenzini wezokuxhumana, lapho ukungaqondani kungadala izinkinga ezinkulu.
Ukunciphisa Izimpazamo Zokubhala
Abantu abaqonda izingcezu zenkulumo bavame ukwenza amaphutha ambalwa
ezindaweni ezifana nokusetshenziswa kwamabizo, izenzo, noma izichasiso ngendlela
engafanele. Lokhu kubangela ukuthi imibhalo yabo ibe necala, encishisiwe, noma
engenangqondo. Ngakho-ke, ukuqonda izingcezu zenkulumo kunciphisa amathuba
okwenza amaphutha.
Ukusebenzisa Izingcezu Zenkulumo Ekufundiseni Nakwezokuxhumana
Ochwepheshe bezolimi bakholelwa ukuthi ukuqonda izingcezu zenkulumo kuyisisekelo
sokufundisa ulimi olusha ngendlela ephumelelayo. Lokhu kungenxa yokuthi izingcezu
zenkulumo zenza kube lula ukufundisa izakhiwo zomusho, ukwakha amagama,
nokudlulisa imiyalezo ngokucacile.
Ukusetshenziswa kwale ndlela kufaka phakathi ukusebenzisa izibonelo ezicacile, imidlalo
yokwakha imisho, nokuhlaziya izisho ezahlukene ukuze abafundi bakwazi ukubona
umehluko phakathi kwezingcezu zenkulumo.
Ukucwaninga Kwamanje Kanye Nezinguquko Eziqhubekayo
Emkhakheni wesayensi yolimi, ukuqonda ukuthi yini izingcezu zenkulumo kuqhubeka
nokuthuthuka. Izingxoxo eziningi zihlanganisa indlela ezingcezu zenkulumo ezihlangene
ngayo nezinye izici zolimi, njengemizwa, izakhiwo zenkulumo ezenzakalayo,
nokusetshenziswa kwezobuchwepheshe ukwenza ukuhlaziywa kolimi kube lula.
Imibiko yakamuva iveza ukuthi ukuhlaziya izingcezu zenkulumo ngokusebenzisa izinhlelo
zekhompyutha kungasiza kakhulu emkhakheni wokuhumusha, ukufundisa ulimi, kanye
nokucwaninga kwezokuxhumana. Lezi zinhlelo zingahlaziya izingcezu zenkulumo
ezinkulumweni ezinkulu ukuze zithole amaphethini okusetshenziswa kolimi.
Ukubheka okuhlangenwe nakho kwamazwe ahlukene, kubonakala ukuthi izindlela
zokuhlaziya izingcezu zenkulumo ziyahluka kancane kodwa zihlala zigxile ekuqondeni
ukuthi ulimi lusebenza kanjani ngokwezakhiwo.
Lolu cwaningo olujulile lwezingcezu zenkulumo lusiza sizihlanganise kahle izakhi zolimi
ukuze siqonde indlela inkulumo esebenza ngayo, kusukela ezingeni lamagama kuya
emishweni ephelele. Ukwazi ukuthi yini izingcezu zenkulumo kunikeza amathuluzi
abalulekile kubafundi, othisha, nochwepheshe bezilimi, okuqinisa ukuqonda kwethu kolimi
kanye nokusetshenziswa kwalo empilweni yansuku zonke.
izingcezu zenkulumo, izingcezu zokukhuluma, izingcezu zomlomo, izingcezu zenkulumo
yesiZulu, izingcezu zenkulumo zesikole, izingcezu zenkulumo zomphakathi, izingcezu
zenkulumo zabafundi, izingcezu zenkulumo ezimfishane, izingcezu zenkulumo ezinde,
izingcezu zokuzilolonga ukukhuluma